Lịch sử của bia

Từ một nắm ngũ cốc thời đồ đá mới đến thức uống có cồn được tiêu thụ nhiều nhất trên Trái Đất — gần 13.000 năm nấu bia.

Bia còn lâu đời hơn cả bánh xe, lâu đời hơn chữ viết, và có thể nói còn lâu đời hơn cả bánh mì như chúng ta biết ngày nay. Bất cứ nơi nào con người học cách trồng ngũ cốc, họ chẳng bao lâu sau cũng nhận ra rằng hạt ngâm nước, nảy mầm rồi để mặc cho men hoang dã sẽ biến thành một thứ gì đó đầy niềm vui. Câu chuyện về bia, theo nhiều cách, chính là câu chuyện của nền văn minh: về mùa màng và sự dư thừa, về đền đài và quán rượu, về những đế chế trả công cho người lao động bằng những vò chất lỏng vàng óng.

Những mẻ bia đầu tiên

Bằng chứng hóa học lâu đời nhất về ngũ cốc lên men đến từ Göbekli Tepe thuộc Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay và từ các di chỉ ở vùng Lưỡi liềm Màu mỡ, có niên đại khoảng 10.000 năm trước Công nguyên — có thể trước cả khi nông nghiệp được thiết lập hoàn chỉnh. Một số nhà khảo cổ, nửa đùa nửa thật, cho rằng loài người có lẽ đã định cư để làm nông không phải vì bánh mì, mà vì bia.

Đến thời người Sumer, khoảng năm 3000 trước Công nguyên, nấu bia đã là một nghề thủ công linh thiêng. Họ thờ Ninkasi, nữ thần của bia, và bài "Tụng ca Ninkasi" vừa là lời cầu nguyện vừa là công thức nấu bia. Ở Ai Cập cổ đại, bia là lương thực hằng ngày và là một hình thức tiền công — những người lao động xây dựng kim tự tháp được trả công một phần bằng khẩu phần bánh mì và bia.

Cảnh yến tiệc Ai Cập cổ đại — Bức bích họa trong lăng mộ Ai Cập cổ đại mô tả một bữa tiệc — bia là trung tâm của đời sống thường nhật, tôn giáo và thậm chí cả y học dọc theo sông Nin.

Bạn có biết? Bài "Tụng ca Ninkasi" của người Sumer (khoảng năm 1800 trước Công nguyên) là một trong những công thức cổ xưa nhất còn lưu giữ thuộc bất kỳ loại nào — nó được học thuộc dưới dạng một bài hát để phần lớn dân chúng mù chữ vẫn có thể nấu bia đúng cách.

Dòng thời gian của bia

~10.000 TCNDấu vết sớm nhất của ngũ cốc lên men ở vùng Lưỡi liềm Màu mỡ.
~3000 TCNNgười Sumer nấu hàng chục loại bia; thờ Ninkasi.
~2500 TCNNgười lao động Ai Cập được trả công bằng khẩu phần bánh mì và bia.
~800 CNCác tu viện châu Âu tinh luyện nghề nấu bia; các tu sĩ thêm hoa bia.
1516Reinheitsgebot (Luật Tinh khiết) của Bavaria giới hạn bia chỉ gồm nước, đại mạch và hoa bia.
1842Loại Pilsner vàng nhạt đầu tiên được nấu tại Plzeň, Bohemia.
1876Louis Pasteur lý giải quá trình lên men, biến nghề nấu bia thành một ngành khoa học.
thập niên 1970–nayCuộc phục hưng bia thủ công toàn cầu hồi sinh những phong cách xưa cũ.

Tu sĩ, phường hội và Luật Tinh khiết

Suốt thời Trung cổ châu Âu, nghề nấu bia chuyển từ gia đình sang tu viện. Các tu sĩ nấu loại "bánh mì lỏng" đậm đặc để nuôi sống bản thân trong những kỳ ăn chay Mùa Chay, và những tu viện như của dòng Trappist đã trở thành — và vẫn còn là — huyền thoại nhờ thứ bia của họ. Chính các tu sĩ đã phổ biến hoa bia, vị đắng của nó cân bằng vị ngọt của mạch nha và, quan trọng hơn cả, bảo quản bia.

Năm 1516, Bavaria ban hành Reinheitsgebot, đạo luật tinh khiết bia nổi tiếng chỉ cho phép nước, đại mạch và hoa bia (men khi đó còn chưa được hiểu rõ). Nó thường được gọi là quy định về chất lượng thực phẩm lâu đời nhất vẫn còn ảnh hưởng đến sản xuất cho đến ngày nay.

Tranh khắc gỗ người nấu bia thời Trung cổ — Một bức tranh khắc gỗ thế kỷ 16 vẽ người nấu bia đang làm việc. Các phường hội nấu bia kiểm soát chặt chẽ chất lượng và thương mại khắp châu Âu thời Trung cổ.

Công nghiệp và sự trỗi dậy của lager

Thế kỷ 19 đã thay đổi bia mãi mãi. Làm lạnh nhân tạo cho phép quá trình lên men lager mát mẻ, sạch sẽ diễn ra quanh năm; động cơ hơi nước và đường sắt mở rộng quy mô sản xuất và phân phối; và vào năm 1842, người dân Plzeň đã tạo ra loại Pilsner vàng nhạt, giòn tan đầu tiên trên thế giới — khuôn mẫu cho các loại lager nay đang thống trị mức tiêu thụ toàn cầu. Khi Louis Pasteur lý giải vai trò của men vào năm 1876, nghề nấu bia cuối cùng đã trở thành một ngành khoa học có thể kiểm soát thay vì một nghệ thuật trông cậy vào may rủi.

Ai uống nhiều nhất? Bia qua những con số

~13,000năm lịch sử nấu bia

~1.9 bnhectolit sản xuất / năm

#1thức uống có cồn được tiêu thụ nhiều nhất thế giới

Mức tiêu thụ bia bình quân đầu người (lít / người / năm, ước tính)
Quốc gia	Lít trên đầu người
Séc 🇨🇿	~188
Áo 🇦🇹	~107
Romania 🇷🇴	~100
Ba Lan 🇵🇱	~98
Đức 🇩🇪	~95
Ireland 🇮🇪	~92
Tây Ban Nha 🇪🇸	~88
Hoa Kỳ 🇺🇸	~73
Brazil 🇧🇷	~65

"Người phát minh ra bia quả là một bậc hiền triết." — được cho là của Plato

Cuộc phục hưng bia thủ công

Trong phần lớn thế kỷ 20, bia toàn cầu có xu hướng nghiêng về một số ít loại lager công nghiệp nhẹ. Rồi từ thập niên 1970 trở đi, một cuộc cách mạng bia thủ công — đầu tiên ở Vương quốc Anh và Hoa Kỳ, sau đó lan ra khắp nơi — đã hồi sinh các loại ale, stout, porter và bia chua, đồng thời tái khám phá những phong cách đậm hoa bia như IPA. Ngày nay, chỉ một thành phố có thể có hàng chục nhà máy bia độc lập, và người uống bình thường có nhiều lựa chọn hơn bất kỳ thời điểm nào trong lịch sử. Bia đã đi trọn một vòng: từ một thức uống địa phương, sống động, làm bằng tay, tới công nghiệp, rồi quay trở về với địa phương.

Nguồn và tài liệu tham khảo thêm: các báo cáo khảo cổ về Göbekli Tepe và vùng Lưỡi liềm Màu mỡ; Báo cáo Kirin Beer University Report (mức tiêu thụ bình quân đầu người); các tài liệu lịch sử nấu bia tiêu chuẩn. Các con số là ước tính và đã được làm tròn. Hình ảnh: Wikimedia Commons (phạm vi công cộng).